नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनमा मोहन वैद्य ‘किरण’ एउटा यस्तो नाम हो जसले संघर्ष, सिद्धान्त र सादगीको प्रतिमान बनेर एक युगलाई परिभाषित गर्यो। माओवादी जनयुद्धका मुख्य योजनाकार, प्रचण्डका गुरु, र मार्क्सवादी चिन्तनका गहिरा अध्येता किरणले शनिबार सक्रिय राजनीतिबाट बिदा लिँदै एउटा नयाँ अध्यायको सुरुवात गरे।
७९ वर्षीय किरणले स्वास्थ्य अवस्थाका कारण पार्टीको जिम्मेवारी निर्वाह गर्न नसक्ने भन्दै राजीनामा दिए। उनी गतवर्ष सम्पन्न क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट पार्टीको महाधिवेशनबाट महासचिवमा सर्वसम्मत् निर्वाचित भएका थिए। पार्टीले उनको राजीनामा स्वीकृत गर्दै सीपी गजुरेललाई नयाँ महासचिव नियुक्त गरेको छ, तर किरण वैचारिक संरक्षकका रूपमा पार्टीसँगै रहनेछन्।
प्युठानमा जन्मिएका किरणको जीवन यात्रा संघर्ष र सिद्धान्तको मिश्रण थियो। साधारण परिवारमा जन्मिएर उनले किशोर अवस्थामै धर्मलाई प्रश्न गरे, र पुष्पलाल, मोहनविक्रम सिंह, निर्मल लामाबाट प्रभावित हुँदै कम्युनिस्ट आन्दोलनमा होमिए। शिक्षण, लेखन र दर्शनमा गहिरो रुचि राख्ने किरणको वैचारिक परिपक्वता उनी शिक्षक र लेखक हुँदै विकसित भएको हो।
उनका कृतिहरू ‘संघर्षको दर्शन’, ‘मार्क्सवादी सौन्दर्य चिन्तन’, ‘हिमाली दर्शन’ र ‘क्रान्ति र सौन्दर्य’ आज पनि नेपाली मार्क्सवादी साहित्यका आधारस्तम्भ मानिन्छन्। उनले दर्शन र सौन्दर्यलाई समाज रूपान्तरणसँग जोड्दै मार्क्सवादलाई नेपाली सन्दर्भमा पुनर्व्याख्या गरेका छन्।
२०५२ सालमा सुरु भएको माओवादी युद्धमा किरण प्रचण्डका गुरु र रणनीतिक सल्लाहकारका रूपमा रहे। तर, शान्ति प्रक्रियापछि पार्टीभित्र विचारगत मतभेद बढ्दै गयो। किरणले संसदीय व्यवस्थालाई क्रान्तिको अवरोध ठहर गर्दै २०६९ सालमा प्रचण्डबाट अलग भएर नयाँ पार्टी गठन गरे।
राजनीतिमा सादगी र सिद्धान्तको अभ्यास गर्ने किरण कहिल्यै सत्ता र सुविधामा लोभिएनन्। उनले एकपटक संविधान सभाको सदस्य बने पनि ६ महिनामै राजीनामा दिए। उनको घर साधारण छ, जीवन सरल छ, विचार दृढ छन्। दमको समस्या भएपछि उनी अहिले घरमै रहन्छन्, तर लेखन र अध्ययनमा सक्रिय छन्।
उनका लागि राजनीति सत्ताको खेल होइन, समाज रूपान्तरणको माध्यम थियो। उनी प्रायः भन्थे, “क्रान्ति स्थायी प्रक्रिया हो, साम्राज्यवादविरुद्ध निरन्तर संघर्ष नै वास्तविक राजनीति हो।”
अब किरण सक्रिय राजनीतिबाट अलग भए पनि उनको विचार, लेखन र दर्शन नेपाली वाम आन्दोलनका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेर रहनेछ। उनले देखाएको बाटो, सिद्धान्तमा अडिग रहने हिम्मत, र सादगीपूर्ण जीवनले उनलाई केवल नेता होइन, विचारका प्रतीक बनाएको छ।
उनको राजनीतिक यात्राले सन्देश दिन्छ—साँचो क्रान्तिकारी त्यही हो, जो सिद्धान्तमा सम्झौता गर्दैन।
