काठमाडौं । पुत्रदा एकादशी हिन्दु धर्ममा विशेष महत्त्व बोकेको एक पवित्र व्रत हो।
सनातन धार्मिक मान्यता अनुसार वर्षमा दुई पटक पुत्रदा एकादशी पर्दछ, एउटा साउन श्रावण महिनाको शुक्ल पक्षमा, जसलाई श्रावण पुत्रदा एकादशी भनिन्छ र अर्को पुस महिनाको शुक्ल पक्षमा, जसलाई पौष पुत्रदा एकादशी भनिन्छ।
पौराणिक कथा र पद्म पुराण अनुसार पुत्रदा एकादशीको सुरुवात राजा सुकेतुमानको कथासँग जोडिएको छ। राजा सुकेतुमानको चिन्तास् भद्रावती नगरका धर्मपरायण र धर्मात्मा राजा सुकेतुमान र उनकी रानी चम्पाका कुनै सन्तान थिएनन्। सन्तान नहुँदा पित्रृहरूलाई पिण्डदान दिने कसैको अभाव हुने र वंश समाप्त हुने चिन्ताले राजा रानी निकै दुःखी रहने गर्थे। दुःख सहन नसकी राजा वनतिर लागे। वनमा उहाँले सरोवर नजिकै तपस्या गरिरहेका श्रेष्ठ ऋषिहरूलाई भेटे। राजाले ऋषिहरूलाई आफ्नो सन्तानहीनताको दुःख पोखे।
राजाको दुःख सुनेर ऋषिहरूले पौष वा श्रावण महिनाको शुक्ल पक्षमा पर्ने पुत्रदा एकादशीको महत्त्वबारे बताए। ऋषिको आज्ञानुसार राजाले विधिपूर्वक एकादशीको व्रत बसेर भगवान् श्रीहरि विष्णुको भक्तिपूर्वक पूजा आराधना गरे। व्रत र पूजाको प्रभावले रानी चम्पा गर्भवती भइन् र केही समयपछि एक योग्य, यशस्वी र धर्मात्मा पुत्रको जन्म भयो। यसरी एकादशीको व्रत प्रभावले राजा सुकेतुमानले सुयोग्य सन्तान प्राप्त गरे पछि सन्तान प्राप्तिको कामना र परिवारको कल्याणका लागि पुत्रदा एकादशीको व्रत बस्ने प्रचलन सनातन धर्ममा सुरु भएको मानिन्छ।
मुख्य विशेषता तथा धार्मिक महत्त्व यस्ताे रहेकाे छ । विशेष गरी सन्तानहीन दम्पतीहरूले सुयोग्य, दीर्घायु र आज्ञाकारी सन्तान प्राप्तिको कामनाका साथ यो व्रत बस्ने गर्छन्। पद्म पुराण र अन्य धार्मिक ग्रन्थहरू अनुसार यो एकादशीको व्रत नियमपूर्वक पालना गर्नाले समस्त पापहरू नष्ट भई पारिवारिक सुख, शान्ति र समृद्धि मिल्दछ। यस दिन सृष्टि पालक भगवान् श्री हरि विष्णु तथा माता लक्ष्मीको भक्तिपूर्वक आराधना गरिन्छ।
एकादशीका दिन बिहानै सूर्योदयअघि उठेर स्नान गरी स्वच्छ वस्त्र धारण गर्ने र भगवान् विष्णुको ध्यान गर्दै व्रतको सङ्कल्प लिने। घरको पूजाकोठा वा मन्दिरमा भगवान् विष्णुको प्रतिमा वा चित्र स्थापना गरी धूप, दीप, फलफूल, तुलसीको पात र पहेँलो फूल चढाएर पूजा गर्ने। पुत्रदा एकादशीको पौराणिक व्रतकथा सुन्ने वा पाठ गर्ने। सम्भव भए निराहार वा जलपान मात्र गरेर, नभए सात्विक फलाहार गरेर दिनभर व्रत बस्ने। द्वादशीका दिन बिहान पुनः स्नान पूजा गरी ब्राह्मण वा भिक्षुकलाई दान दक्षिणा दिए पछि मात्र व्रतको व्रत तोड्ने गरिन्छ।
