अहमदाबाद । भारतको गुजरातमा हत्या आरोपमा पक्राउ परेका २० वर्षीय युवकलाई प्रहरीले डोरीले बाँधेर सार्वजनिक रूपमा लाठीले कुटपिट गरेको भिडियो सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भएको छ। घटनापछि प्रहरीको कार्यशैली, कानुनी प्रक्रिया र मानवअधिकारको विषयमा प्रश्न उठेको छ।
भावनगरस्थित जीएसआरटीसी बसपार्कमा भएको भनिएको घटनाको भिडियोमा ‘फैजल’ उर्फ खट्की रफिक लखानीलाई डोरीले बाँधिएको तथा प्रहरी कर्मचारीले उनलाई प्रहरी गाडी, भित्ता र अन्य संरचनामा अड्याएर लाठी प्रहार गरेको देखिन्छ। प्रहरीले भने यो घटना अपराधस्थल पुनर्निर्माणका क्रममा भएको जनाएको छ।
लखानीलाई सेप्टेम्बर ४ मा ४० वर्षीया काजलको हत्या गरेको आरोपमा पक्राउ गरिएको थियो। प्रहरीका अनुसार लखानी र काजल बसपार्क आसपास सडकमा बस्दै आएका थिए।
प्रहरीको भनाइअनुसार सेप्टेम्बर ३ मा लखानीले बसपार्कको मुख्य प्रवेशद्वारमा काजल र उनका साथी रवि उर्फ बोडा राजेन्द्र गोहेलमाथि कुटपिट गरेका थिए। आफू अर्को मुद्दामा जेलमा रहेका बेला काजल र रविबीच सम्बन्ध रहेको आरोप लगाउँदै लखानीले उनीहरूमाथि आक्रमण गरेको प्रहरीको दाबी छ।
उक्त आक्रमण सीसीटीभीमा समेत कैद भएको थियो। गम्भीर घाइते काजललाई उपचारका लागि अस्पताल लगिए पनि सोही रात उनको मृत्यु भएको प्रहरीले जनाएको छ।
‘अपराधस्थल पुनर्निर्माणका क्रममा भएको घटना’
सार्वजनिक रूपमा भएको कुटपिटबारे नीलमबाग प्रहरी थानाका प्रमुख प्रहरी निरीक्षक डीपी उनाडकटले घटना भएको स्वीकार गरेका छन्। उनका अनुसार सेप्टेम्बर ५ मा अपराधस्थल पुनर्निर्माणका क्रममा यस्तो भएको हो।
उनाडकटले यसलाई ‘दुर्लभ घटना’ भन्दै प्रहरीको बचाउ गरेका छन्। लखानी कुनै गिरोहमा आबद्ध नभए पनि बारम्बार समस्या सिर्जना गर्ने व्यक्ति भएको उनको दाबी छ।
सानातिना अपराधमा पक्राउ परेका व्यक्ति जमानतमा छुट्ने भएकाले उनीहरूमा प्रहरीको डर कम हुने र सार्वजनिक रूपमा कुटपिट गर्दा ‘अपराधीहरू प्रहरीसँग डराउने’ उनको तर्क छ।
तर प्रहरीको यस्तो तर्कले आरोपितलाई शारीरिक सजाय दिने अधिकार प्रहरीलाई छ कि छैन भन्ने गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। हत्या आरोप लाग्दैमा कुनै व्यक्ति अदालतबाट दोषी प्रमाणित हुँदैन। दोषी वा निर्दोष ठहर गर्ने अधिकार अदालतलाई हुन्छ र आरोपितले कानुनी प्रक्रियाअनुसार निष्पक्ष सुनुवाइ पाउने अधिकार राख्छ।
लखानीलाई घटनापछि अदालतमा उपस्थित गराइएको र न्यायिक हिरासतमा पठाइएको प्रहरी अधिकारीले बताएका छन्।
गुजरातमा सार्वजनिक कुटपिटको घटना दोहोरिँदै
भावनगरको घटना गुजरातमा आरोपितलाई सार्वजनिक रूपमा अपमान वा कुटपिट गरिएको पछिल्लो घटनाका रूपमा आएको छ।
यसअघि अगस्ट २९ मा पोरबन्दर प्रहरीले हत्या प्रयासको आरोपमा पक्राउ गरेका दुई व्यक्तिलाई डोरीले बाँधेर विसावाडा गाउँमा सार्वजनिक रूपमा परेड गराएको आरोप लागेको थियो। उनीहरूलाई स्थानीय बासिन्दासामु माफी माग्नसमेत लगाइएको बताइएको छ।
यसैबीच, गुजरातका प्रहरी महानिर्देशक केएलएन रावले मे १२ मा राज्यका प्रहरी अधिकारीहरूलाई पक्राउ परेका व्यक्तिलाई हतकडी लगाउने, डोरीले बाँध्ने तथा सार्वजनिक रूपमा परेड गराउने कार्य रोक्न निर्देशन दिएका थिए।
महानिर्देशक रावले यस्तो व्यवहार कानुनी प्रक्रियाअनुकूल नभएको र यसले गुजरात प्रहरीको छवि प्रभावित पार्ने चेतावनी दिएका थिए। आरोपितलाई सार्वजनिक रूपमा अपमान गर्दा प्रहरीले गरेका अन्य सकारात्मक कामसमेत ओझेलमा पर्ने उनको भनाइ थियो।
तर उक्त निर्देशनपछि पनि यस्ता घटना दोहोरिनुले प्रहरी नेतृत्वको आदेश कार्यान्वयनमाथि प्रश्न उठाएको छ।
मानवअधिकार संस्थाले माग्यो कारबाही
घटनापछि पिपुल्स युनियन फर सिभिल लिबर्टिज (पीयूसीएल), गुजरातले प्रहरी अधिकारीमाथि कारबाही माग गर्दै कानुनी नोटिस पठाएको छ।
पीयूसीएलले गुजरातका मुख्य सचिव, गृह विभागका अतिरिक्त मुख्य सचिव, प्रहरी महानिर्देशक तथा भावनगर प्रहरी प्रमुखलाई पठाएको नोटिसमा आरोपितलाई सार्वजनिक रूपमा घुमाउने र यातना दिने प्रहरी कर्मचारीमाथि कारबाही गर्न माग गरेको छ।
संस्थाले अपराध अनुसन्धान र दोषीलाई कानुनअनुसार सजाय दिन राज्यसँग पर्याप्त कानुनी संयन्त्र रहेको अवस्थामा प्रहरीले आफैँ कानुन हातमा लिनु गम्भीर विषय भएको जनाएको छ। आरोपितलाई संविधानले दिएको कानुनी संरक्षण र निष्पक्ष प्रक्रियाको अधिकारको सम्मान हुनुपर्ने उसको भनाइ छ।
अदालतले पनि उठाउँदै आएको छ प्रश्न
गुजरातमा प्रहरीको यस्तो कार्यशैलीमाथि अदालतले समेत पटक–पटक प्रश्न उठाउँदै आएको छ।
अगस्ट १४ मा गुजरात उच्च अदालतले सुरतका डीसीपी राजदीपसिंह नकुमलाई सरुवा गर्न सरकारलाई मौखिक निर्देशन दिएको थियो। उनी र उनको टोलीले आरोपितलाई हतकडी लगाएर सार्वजनिक रूपमा डुलाउँदै लाठीले कुटपिट गरेको आरोपसम्बन्धी मुद्दा अदालतमा विचाराधीन थियो।
यसअघि वडोदराका प्रहरी अधिकारीविरुद्ध हिरासतमा यातना दिएको तथा आरोपितलाई सार्वजनिक रूपमा परेड गराएको आरोपमा कारबाही माग गर्दै निवेदन परेको थियो।
सन् २०२२ मा खेड़ा जिल्लाको उन्धेलामा पनि केही व्यक्तिलाई बिजुलीका खम्बामा बाँधेर सार्वजनिक रूपमा कुटपिट गरेको आरोप लागेको थियो।
यी घटनाले अपराध नियन्त्रणका नाममा प्रहरीले अपनाउने बल प्रयोग, आरोपितको मानवअधिकार र कानुनी शासनबीचको सीमाबारे गुजरातमा पुनः बहस चर्काएको छ।
