काठमाडौं । चर्को गर्मी र तातो दिउँसोको समयमा मौसम प्रायः डरलाग्दो र आश्चर्यजनक हुन्छ।
जब सूर्यको ताप चरम सीमामा पुग्छ, हावा पूर्ण रूपमा शान्त हुन्छ र जमिन आगोमा जलेको जस्तो देखिन्छ, अचानक आकाशमा धुलोको विशाल बादल उठ्छ। एकै छिनमा कालो बादलहरू जम्मा हुन्छन् र भारी वर्षा सुरु हुन्छ, त्यो पनि शक्तिशाली आँधीसँगै। तीव्र गर्मी पछि तुरुन्तै यो चक्रवाती परिवर्तनको पछाडि प्रकृति र मौसम विज्ञानको एक धेरै रोचक र सटीक गणितीय संयन्त्र लुकेको छ।
आँधीबेहरी र आँधीबेहरीको निर्माण सूर्यको तीव्र किरणले पृथ्वीलाई डढाउने कामबाट सुरु हुन्छ। चर्को गर्मीमा, जब सूर्यको प्रकाश सिधै मैदानमा पर्छ, बालुवा, ढुङ्गा र अलकत्राबाट बनेका सडकहरू तीव्र रूपमा तातो हुन्छन्, तापक्रम ६० देखि ७० डिग्री सेल्सियससम्म पनि पुग्छ। यो अत्यन्तै तातो सतहसँग सम्पर्क गर्दा यसको माथिको हावा ४० देखि ४४ डिग्री सेल्सियससम्म तताउँछ। यो एक वैज्ञानिक सिद्धान्त हो कि तताउँदा हावा हल्का हुन्छ, जसले गर्दा यो द्रुत गतिमा माथि उठ्छ र वायुमण्डलमा महत्त्वपूर्ण अस्थिरता सिर्जना गर्दछ।
जब कुनै विशेष क्षेत्रमा तातो हावा द्रुत गतिमा माथि उठ्छ, जमिन नजिकै ठूलो शून्यता सिर्जना हुन्छ। मौसम विज्ञानको भाषामा, यसलाई ‘कम चापीय क्षेत्र’ भनिन्छ। यो एक प्राकृतिक सिद्धान्त हो कि हावा सधैं उच्च चापीय क्षेत्रहरूबाट कम चापीय क्षेत्रहरूमा सर्छ। जसरी फुलिएको बेलुन खोल्दा हावा बाहिर निस्कन्छ, त्यसरी नै वरपरका क्षेत्रहरूबाट चिसो, भारी हावाहरू यो शून्यता भर्न आक्रामक रूपमा केन्द्रतिर दौडन्छन्।
यो प्रक्रिया नेपालका दक्षिणी मैदानी क्षेत्रहरूमा तीव्र गर्मी लहरको समयमा सबैभन्दा सक्रिय हुन्छ। जब अत्यधिक गर्मीका कारण यी मैदानहरूमा ठूलो न्यूनचापीय क्षेत्र बन्छ, यसले वरपरका क्षेत्रहरूबाट चिसो हावा तान्छ। खाली ठाउँ भर्ने यो प्रतिस्पर्धा यति तीव्र हुन्छ कि हावाको गति प्रति घण्टा ५० देखि ८० किलोमिटरसम्म पुग्छ। यी उच्च हावाहरूले मैदानहरूमा भारी धुलो बोकेर जान्छन्, जसलाई हामी आँधी भन्छौं।
यसैगरी, जब तातो, ओसिलो हावा तलबाट द्रुत गतिमा माथि उठ्छ, यो वायुमण्डलको चिसो तहहरूसँग ठोक्किन्छ। चिसो हावासँग सम्पर्क गर्दा यो ओसिलोपन साना पानीका थोपाहरूमा सघन हुन्छ, जसले बाक्लो बादल बनाउँछ। गर्मीयाममा बन्ने यी आँधीबेहरी बादलहरू अत्यन्तै ठूला हुन्छन् र कहिलेकाहीँ आकाशमा १० देखि १५ किलोमिटरको उचाइमा पुग्छन्। यी बादलहरू भित्रको वायुमण्डल यति अशान्त हुन्छ कि आन्तरिक हावाहरू प्रति घण्टा २०० किलोमिटरसम्मको चक्रवाती गतिमा घुम्न सक्छन्।
यी विशाल आँधीबेहरी बादलहरूको माथिल्लो भागमा अत्यधिक चिसोले पानीका थोपाहरूलाई स–साना बरफको क्रिस्टल र असिनामा परिणत गर्छ। जब बादल भित्र अत्यन्तै तेज हावा चल्छ, यी बरफका क्रिस्टलहरू र पानीका थोपाहरू एकअर्कासँग ठूलो बलका साथ ठोक्किन्छन् र घिस्छन्। यो तीव्र टक्कर र घर्षणले बादल भित्र एक विशाल स्थिर विद्युतीय चार्ज सिर्जना गर्दछ। यो चार्ज पृथ्वीमा बिजुली चम्कने र चम्किने रूपमा देखिन्छ, कहिलेकाहीं भारी असिनासँगै।
