नयाँ दिल्ली, ३० असार । भारतमा सार्वजनिक र निजी सम्पत्ति बीचको कालो पक्ष कहिलेकाहीँ आश्चर्यजनक तथ्याङ्कका रूपमा देखिन्छ।
रेलका वातानुकूलित (एसी) डिब्बामा उपलब्ध गराइने ओछ्यानका सामग्रीको हकमा पनि यस्तै प्रवृत्ति देखिएको छ । यात्राको अन्त्यमा करिब हरेक १ हजार यात्रुमध्ये एक जनाले ओछ्यानका सामग्रीमध्ये कुनै न कुनै वस्तु आफ्नो झोलामा हालेर लैजाने गर्छन्।
भारतीय रेल सञ्जालमा हरेक रात करिब ८ लाख वातानुकूलित श्रेणीका यात्रुहरूले ओछ्यानका सामग्री (लिनन बेडरोल) प्रयोग गर्छन्। सामान्यतया यसमा दुईवटा तन्ना, एउटा कम्बल, एउटा सिरानी, सिरानीको खोल र एउटा सानो तौलिया समावेश हुन्छन्, यो सुविधा टिकटको मूल्यमै समेटिएको हुन्छ।
‘द इन्डियन एक्सप्रेस’ को एक अनुसन्धानबाट यो कुरा बाहिर आएको हो। ‘द इन्डियन एक्सप्रेस’ ले भारतीय रेलका सबै ६९ वटा डिभिजनमा सूचनाको हकसम्बन्धी आवेदनहरू दर्ता गराएको थियो। १८ मध्ये १६ वटा रेल जोनअन्तर्गतका ५४ वटा डिभिजनबाट जवाफ प्राप्त भए, यद्यपि कतिपयले अपूर्ण जानकारी उपलब्ध गराएका थिए।
यी अभिलेखहरूले देखाउँछन् कि जनवरी २०२२ देखि मे २०२६ को बीचमा कम्तीमा १ करोड २७ लाख थान ओछ्यानका सामग्रीहरू चोरी भएका थिए। अधिकारीहरूका अनुसार यी सामग्रीहरू मुख्यतया यात्रुहरूद्वारा चोरी गरिएका थिए। तथ्याङ्कको वार्षिक विश्लेषणले सन् २०२२ देखि २०२५ को बीचमा यस्ता चोरीका घटनाहरूमा ५६ प्रतिशतले वृद्धि भएको देखाएको छ।
सूचनाको हक सम्बन्धी तथ्याङ्कले देखाउँछ कि चार वर्षभन्दा बढीको अवधिमा चोरीका कारण ओछ्यानका सामान आपूर्ति गर्ने ठेकेदारहरूले अनुमानित १०४.५१ करोड रुपैयाँ बराबरको नोक्सानी व्यहोरेका छन्। ती ठेकेदारहरूकहाँ कार्यरत कोच अटेन्डेन्टहरूका अनुसार यो रकम ठूलो मात्रामा उनीहरूकै तलबबाट असुल गरिन्छ।
रेल मन्त्रालयका एक प्रवक्ताले यस विषयलाई ‘गम्भीर चिन्ताको’ विषय बताएका छन्। उनले ओछ्यानका कपडाको चोरी रोक्न र दोषीहरूमाथि कारबाही गर्न प्रयास भइरहेको उल्लेख गरे। साथै, उनले यी चोरीका घटनाहरूमा कर्मचारीको मिलेमत्तो रहेको कुनै प्रमाण नभेटिएको पनि बताए। रेल विभागका अनुसार ओछ्यानका कपडा जस्तै तन्ना र तौलिया चोरी हुँदा ‘थप सेट’ खरिद गर्नुपर्ने हुन्छ, जसको आर्थिक भार अन्ततः सर्वसाधारणले नै व्यहोर्नु पर्छ।
तथ्याङ्कले देखाउँछ कि सातवटा क्षेत्र अन्तर्गतका १० डिभिजनहरूमा ओछ्यान तथा तौलिया आदि चोरीका घटनाहरू सबैभन्दा बढी हुने गरेका छन्, जुन कुल चोरीको ६७ प्रतिशत हो। यी डिभिजनहरूमा बीकानेर, जोधपुर, जयपुर, राँची, दिल्ली, मुम्बई, अहमदाबाद, सोनपुर, दानापुर र बिलासपुर पर्दछन्।
यस प्रवृत्तिभन्दा विपरीत दिल्लीले चोरीका घटनाहरूमा ७९ प्रतिशतको कमी हासिल गरेको छ। दक्षिणका तिरुचिरापल्ली र पालक्काड डिभिजनमा भने चोरीको कुनै पनि घटना दर्ता भएको छैन्।
प्राप्त तथ्याङ्कले केही निश्चित प्रवृत्तिहरू देखाउँछ। चोरी हुने वस्तुहरूको सूचीमा अनुहार पुछ्ने तौलिया, जुन बोकेर लैजान सबैभन्दा सजिलो हुन्छ, सबैभन्दा अगाडि रहेको छ । चार वर्षको अवधिमा ४६ लाख ५४ हजार तौलिया चोरी भएका छन । यसपछि तन्ना ४१ लाख १३ हजार, सिरानीको खोल २३ लाख ५९ हजार, कम्बल १२ लाख ९५ हजार र सिरानी २ लाख ७६ हजार पर्दछन्।
