काठमाडाैं, ७ असाेज । वामन द्वादशी (भाद्रपद शुक्ल द्वादशी) भगवान् विष्णुको पाँचौँ अवतार वामन अवतारको प्राकट्य दिवसको रूपमा मनाइने एक महत्त्वपूर्ण धार्मिक पर्व हो।
श्रीमद्भागवत महापुराण अनुसार, राजा बलिले स्वर्ग लोक कब्जा गरेपछि देवताहरूलाई आफ्नो अधिकार फिर्ता दिलाउन भगवान् विष्णुले अदिति र कश्यप ऋषिको गर्भबाट वामन (ब्राह्मण बटुक) रूपमा अवतार लिएका थिए । भगवान् वामनले दैत्यराज बलिको यज्ञ स्थलमा गएर तीन पाइला भूमि दान मागेका थिए। बलिले सहमति जनाएपछि वामनदेवले विशाल रूप धारण गरी पहिलो पाइलामा सम्पूर्ण पृथ्वी लोक, दोस्रो पाइलामा सम्पूर्ण स्वर्ग लोक तथा अन्तरिक्ष नापेका थिए भने तेस्रो पाइला राख्ने ठाउँ नरहे पछि धर्मात्मा राजा बलिले आफ्नो शीर (टाउको) अगाडि सारेका थिए।
राजा बलिको धर्म, सत्यनिष्ठा र दानशीलताबाट प्रसन्न भई भगवान् विष्णुले उनलाई पाताल (सुतल) लोकको राजा बनाए स्वयं उनको द्वारपाल (रक्षक) बन्ने वरदान दिए ।
व्रत तथा पूजा विधि
सङ्कल्प र स्नान: यस दिन बिहानै उठेर नित्यकर्म र स्नान गरी भगवान् विष्णु/वामनको ध्यान गर्दै व्रतको सङ्कल्प गरिन्छ।
भगवान् वामनको पूजा: भगवान् विष्णुको वामन रूप, मूर्ति वा शालिग्रामलाई पञ्चामृतले स्नान गराई तुलसी, फलफूल, अक्षता र धूप-दीप अर्पण गरेर पूजा गरिन्छ।
कथा श्रवण: श्रीमद्भागवतमा वर्णित वामन अवतारको पौराणिक कथा सुन्ने वा पाठ गर्ने परम्परा छ।
दानको महत्त्व: यस दिन ब्राह्मण, बटुक वा गरिबहरूलाई अन्न, वस्त्र, छाता, कमण्डलु र दक्षिणा दान गर्नु अति उत्तम मानिन्छ।
फल र मान्यता
पाप नाश र पुण्य प्राप्ति: वामन द्वादशीको व्रत बस्नाले र पूजा गर्नाले व्यक्तिका अहंकार, पाप तथा बाधा-अड्चनहरू हट्ने र मोक्ष प्राप्ति हुने विश्वास छ।
अहंकारको त्याग: यो पर्वले मानिसलाई राजा बलि जस्तै सत्य, वचन र धर्ममा दृढ रहन तथा आफ्नो अहंकार त्याग्न सन्देश दिन्छ।
