काठमाडौ । कम्युनिस्ट पार्टीहरू सत्तामा पुगेपछि स्वेच्छाले पछि हट्न नसक्ने वा नचाहने विषय लामो समयदेखि बहसको केन्द्रमा रहँदै आएको छ। विश्लेषकहरू भन्छन्, यसको मूल कारण संगठनात्मक संरचना, वैचारिक प्रतिबद्धता र “साज़िश कथा” प्रयोग गर्ने रणनीतिमा निहित छ।
विद्वानहरूका अनुसार, कम्युनिस्ट शासनको पहिलो विशेषता केन्द्रीय संगठनात्मक नियन्त्रण हो। सत्ता प्राप्त गरेपछि पार्टीका सदस्यहरू प्रशासन, सुरक्षा निकाय र राज्य संयन्त्रका महत्वपूर्ण तहमा स्थापित हुन्छन्। यसले विपक्षलाई कमजोर बनाउँछ र शासनलाई टिकाइराख्ने क्षमता दिन्छ। कैम्ब्रिज विश्वविद्यालयको एउटा अध्ययनले कम्युनिस्ट शासनहरू आफ्नो संस्थागत लचिलोपनका कारण लामो समय टिक्ने गरेको उल्लेख गरेको छ।
राजनीतिक विज्ञानमा प्रचलित “carrots र sticks” रणनीति पनि यहाँ लागू हुन्छ। पार्टीले शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारीजस्ता सुविधा (carrots) उपलब्ध गराउँछ, तर आलोचना गर्ने वा प्रतिरोध गर्नेहरूलाई निगरानी, कारबाही वा दमन (sticks) को सामना गर्नुपर्छ। यसरी, शासनले पुरस्कृत र दण्डबीचको सन्तुलनमार्फत आफ्नो पकड मजबुत बनाउँछ।
त्यसका अतिरिक्त, कम्युनिस्ट नेताहरू आफूलाई “इतिहासका प्रवृत्तिका वाहक” ठान्छन्। पूँजीवादी प्रणालीलाई विकृत र अन्यायपूर्ण ठान्दै, उनीहरूले आफ्ना शासनलाई “जनताको शासन”का रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। यस्तो विश्वासका कारण सत्ता त्याग्नु भनेको आफ्नै वैचारिक ध्येय परित्याग गर्नु हो भन्ने मानसिकता बलियो हुन्छ।
तर यतिमै कुरा सीमित हुँदैन। प्रायः यस्तो शासनले “षड्यन्त्र कथा” निर्माण गर्छ। आलोचक वा विरोधीलाई “विदेशी शक्तिको हात” वा “राष्ट्रविरोधी” भनेर चित्रण गर्ने प्रवृत्ति निकै बलियो हुन्छ। यसरी सिर्जना गरिएका कथाले जनता बीच डर, अविश्वास र विभाजन फैलाउँछन्। एक अध्ययनअनुसार, साज़िश दाबीहरूलाई राजनीतिक उपकरणका रूपमा प्रयोग गर्दा सत्ताधारीलाई आलोचनाबाट जोगिन र आफ्ना कमजोरी ढाकछोप गर्न सजिलो हुन्छ।
ऐतिहासिक दृष्टान्त पनि यसलाई पुष्टि गर्छन्। सोभियत संघको स्टालिनकालीन प्रचारले “शत्रु वर्ग” को नाममा जनतालाई लामबद्ध गर्यो। चीनमा पनि विदेशी हस्तक्षेपको कथा प्रयोग गर्दै विरोधीलाई कमजोर देखाउने रणनीति लामो समयदेखि चल्दै आएको छ। यस्तै अभ्यास क्युबा, उत्तर कोरिया र पूर्वी युरोपका कम्युनिस्ट शासनहरूमा समेत देखिन्छ।
राजनीतिक विश्लेषकहरूको भनाइमा, यसरी सत्ता टिकाइराख्ने प्रक्रियामा साज़िश कथा प्रमुख हतियार बन्छ। जनताले देखेका वास्तविक समस्या, जस्तै भ्रष्टाचार, आर्थिक असमानता वा नेतृत्वको कमजोरी, प्रायः “विदेशी षड्यन्त्र” वा “आन्तरिक गद्दार” को नाममा ढाकछोप हुन्छ।
यसरी हेर्दा, कम्युनिस्ट शासन सत्ता त्याग्न अनिच्छुक देखिनुको कारण केवल वैचारिक होइन, व्यावहारिक पनि हो। संगठनात्मक पकड, carrots र sticks रणनीति, वैचारिक अधिपत्य र साज़िश कथाको संयोजनले गर्दा उनीहरू लामो समयसम्म जनतालाई आफ्नो नियन्त्रणमा राख्न सफल हुन्छन्।
