प्राचीन आयुर्वेदिक उपचारदेखि आधुनिक क्लिनिकल प्रयोगशालाहरूसम्म, सामान्यतया ‘निम’ भनेर चिनिने अजाडिराक्टा इन्डिका (Azadirachta indica) लाई यसको शक्तिशाली एन्टीमाइक्रोबियल, एन्टी-इन्फ्लामेटरी र मेटाबोलिक गुणहरूका लागि व्यापक रूपमा चिनिन्छ।

सङ्क्रमण, दीर्घकालीन रोगहरू र क्यान्सरको व्यवस्थापनमा समेत यसको भूमिकाबारे निमको अध्ययन बढ्दो छ।

यस लेखले निमको इन भिट्रो (प्रयोगशालामा) र इन भिभो (जीवित शरीरमा) ब्याक्टेरिया प्रतिरोधी क्षमता, साथै यसको भाइरस प्रतिरोधी सम्भावना, प्रतिरक्षा प्रणाली सुधार गर्ने प्रभावहरू र छालासम्बन्धी प्रयोगहरूलाई उजागर गर्ने हालैका अनुसन्धानहरूको अन्वेषण गर्दछ।

भर्खरैका समीक्षाहरूले यसको एन्टीअक्सिडेन्ट, एन्टीहाइपरग्लाइसेमिक (रगतमा चिनीको मात्रा घटाउने), हेपाटोप्रोटेक्टिभ (कलेजो बचाउने) र ग्यास्ट्रोप्रोटेक्टिभ (पाचन प्रणाली बचाउने) गुणहरूलाई पनि जोड दिएका छन्।

निम के हो?
दुई सहस्राब्दीभन्दा बढी समयदेखि निमको बिरुवा दक्षिण एसियामा परम्परागत औषधिको प्रमुख अङ्ग रहँदै आएको छ। यसका पात, बीउ, बोक्रा र तेल लगायत निमका विभिन्न भागहरूलाई तिनका बहुउपयोगी उपचारात्मक गुणहरूका कारण आयुर्वेद, युनानी र घरेलु उपचारमा निकै महत्त्व दिइएको छ। ऐतिहासिक रूपमा निमको प्रयोग छालासम्बन्धी रोग, सङ्क्रमण र चयापचय (मेटाबोलिक) समस्याहरूको उपचार गर्न गरिँदै आएको छ।

प्रमाण-आधारित प्राकृतिक उत्पादनहरूप्रति विश्वव्यापी चासो बढ्दै जाँदा, निमले आधुनिक स्वास्थ्य सेवामा ध्यान तानेको छ। यसै सन्दर्भमा, बायोमेडिकल अन्वेषकहरूले यस वनस्पतिका धेरै परम्परागत उपयोगहरूलाई सक्रिय रूपमा प्रमाणित गरिरहेका छन्।

साथै, उनीहरूले एकीकृत र प्रमाण-आधारित चिकित्सामा एक बायोएक्टिभ (जैविक रूपमा सक्रिय) एजेन्टको रूपमा यसको सम्भावनालाई उजागर गरिरहेका छन्। आयुर्वेदमा निमलाई ‘सर्वरोग निवारिणी’ (सबै रोगको ओखती) को रूपमा वर्णन गरिएको छ र ‘गाउँको फार्मेसी’ भनेर सम्मान गरिएको छ; यसलाई संयुक्त राष्ट्रसङ्घले ‘एक्काइसौं शताब्दीको रूख’ समेत भनेको छ।

वानस्पतिक परिचय
निम महोगनी परिवार अन्तर्गत पर्ने छिटो बढ्ने रुख हो, जुन उष्णकटिबन्धीय र उप-उष्णकटिबन्धीय हावापानीमा फस्टाउँछ। यो सदाबहार रूख भारतीय उपमहाद्वीपको रैथाने वनस्पति हो र अफ्रिका, अमेरिका र दक्षिणपूर्वी एसियामा यसको व्यापक खेती गरिन्छ।

२० मिटरसम्म अग्लो हुन सक्ने यो रूख खडेरी प्रतिरोधी क्षमता र लामो आयुका लागि प्रख्यात छ।१ निमको रूख १५०-२०० वर्षसम्म बाँच्न सक्छ, वर्षमा दुई पटक (अप्रिल-मे र अगस्ट-सेप्टेम्बर) फुल्छ र वार्षिक रूपमा लगभग २०-४० किलोग्राम फल दिन्छ।

परम्परागत उपचार र व्यावसायिक उत्पादनहरूमा प्रयोग हुने निमका पात, बोक्रा, बीउ, फल र तेलमा अजाडिराक्टिन, निम्बिन, निम्बिडिन र क्वेर्सेटिन जस्ता सेकेन्डरी मेटाबोलाइट्स प्रचुर मात्रामा पाइन्छन्। भर्खरैका समीक्षाहरूले उजागर गरेका अन्य प्रमुख फाइटोकेमिकलहरूमा सालान्निन, निम्बोलिनिन, निम्बिडोल, गेडुनिन, सोडियम निम्बिनेट र निम्बिनबाट व्युत्पन्न लिमोनोइड्स पर्दछन्। अजाडिराक्टिन मुख्यतया यसको कीटनाशक गुणहरूका लागि चिनिन्छ, जबकि निम्बिन र निम्बिडिनले सुन्निएको निको पार्ने र सूक्ष्मजीव प्रतिरोधी क्षमता प्रदर्शन गर्छन्।

पिँधिएका बीउहरूबाट निकालिने निमको तेलमा ट्राइग्लिसराइड्सको उच्च मात्रा हुन्छ र यसलाई छालाको उपचार तथा व्यक्तिगत हेरचाहका उत्पादनहरूमा व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

यस विस्तृत रासायनिक प्रोफाइलले औषधीय विकासका लागि विशिष्ट यौगिकहरूलाई अलग गर्ने कार्यमा चासो बढाएको छ। यद्यपि, वनस्पतिको भाग, उमेर र भौगोलिक स्थानका आधारमा फाइटोकेमिकलको मात्रामा हुने भिन्नताले यसको मानकीकरण र क्लिनिकल प्रयोगमा चुनौती खडा गरेको छ।

सूक्ष्मजीव प्रतिरोधी क्षमता
निमको सबैभन्दा व्यापक रूपमा अध्ययन गरिएका गुणहरूमध्ये यसको सूक्ष्मजीव प्रतिरोधी क्षमता पनि एक हो। निमको पातको मेथानोलिक अर्क प्रयोग गरी हालै गरिएको इन भिट्रो अनुसन्धानले प्रमुख ब्याक्टेरिया प्रतिरोधी एजेन्टको रूपमा पहिचान गरेको छ। निमद्वारा संश्लेषित सिल्भर न्यानोपार्टिकल्सले एन्टीबायोटिक-प्रतिरोधी ब्याक्टेरियासँग लड्न यस वनस्पतिको सम्भावनालाई उजागर गर्दै धेरै औषधि-प्रतिरोधी रोगजनकहरू विरुद्ध प्रभावकारिता प्रदर्शन गरेका छन्।

भाइरस प्रतिरोधी प्रभाव
निमको अर्कले हर्पिस सिम्प्लेक्स भाइरस (एचएसभी) टाइप १ र २ (एचएसभी-१ र एचएसभी-२) विरुद्ध भाइरस प्रतिरोधी प्रभाव देखाएको छ। यो प्रक्रिया ग्लाइकोलिपिड यौगिकहरूद्वारा सञ्चालित हुन्छ, जसले होस्ट सेल (कोषिका) मा भाइरसको प्रवेशलाई रोक्छन्। इन्फ्लुएन्जा र सिभियर एक्युट रेस्पिरेटरी सिन्ड्रोम कोरोनाभाइरस-२ (SARS-CoV-2) विरुद्ध पनि इन भिट्रो परीक्षणमा यस्तै भाइरस प्रतिरोधी क्षमता फेला परेको छ।

मुख स्वास्थ्यमा प्रयोग
निमको दातुन (चपाउने डाँठ) र माउथवासलाई शताब्दीयौंदेखि दाँतको सरसफाइको साधनको रूपमा प्रयोग गरिँदै आएको छ। माउथवास र टुथपेस्टमा सामान्यतया प्रयोग हुने ब्रोड-स्पेक्ट्रम एन्टीसेप्टिक र कीटाणुनाशक ‘क्लोरहेक्सिडिन’ सँग तुलना गर्दा निमको माउथवासले दाँतको प्लाक र गिजाको सुन्निने समस्या (जिन्जिभाइटिस) विरुद्ध उस्तै सुरक्षा प्रदान गर्ने क्लिनिकल अध्ययनहरूले पुष्टि गरेका छन्।

यसका अतिरिक्त, निमको बोक्रा र हाँगामा निम्बिडिन, क्याटेचिन र ग्यालिक एसिड जस्ता ब्याक्टेरिया प्रतिरोधी तत्त्वहरू हुन्छन्। यिनले दाँत किराले खाने र गिजाका रोग निम्त्याउने सूक्ष्मजीवहरू विरुद्ध काम गर्छन्, जसले मुखको सरसफाइका लागि दातुनको परम्परागत प्रयोगलाई समर्थन गर्छ।

एन्टी-इन्फ्लामेटरी र प्रतिरक्षा प्रणाली सुधार गर्ने प्रभाव
निमले स्पष्ट रूपमा एन्टी-इन्फ्लामेटरी कार्यहरू प्रदर्शन गर्छ। यो मुख्यतया ट्युमर नेक्रोसिस फ्याक्टर अल्फा (TNF-α), इन्टरल्युकिन-१ बिटा (IL-1β) र IL-6 जस्ता प्रो-इन्फ्लामेटरी साइटोकाइन्सलाई कम गर्ने यसको क्षमतासँग सम्बन्धित छ।

प्रयोगशाला (इन भिट्रो) र जनावरहरूमा गरिएका मोडेलहरूमा निम्बिन र क्वेर्सेटिनले साइक्लोअक्सिजिनेज (सीओएक्स) र लिपोक्सिजिनेज (एलओएक्स) इन्फ्लामेटरी मार्गहरूलाई कम गरेको पनि देखिएको छ। यी प्रक्रियाहरूले बाथ र अन्य अटोइम्युन इन्फ्लामेटरी रोगहरूसँग सम्बन्धित लक्षणहरू कम गर्न निममा सम्भावना रहेको सङ्केत गर्छन्; यद्यपि, यसका लागि बलियो क्लिनिकल परीक्षणहरू आवश्यक छन्।

छालासम्बन्धी प्रयोगहरू
डन्डीफोर, एक्जिमा र सोराइसिस जस्ता छालाका समस्याहरूको उपचार गर्न र घाउ निको पार्न निमको तेल र अर्कको ऐतिहासिक रूपमा र हालैका कस्मेटिक तथा छालासम्बन्धी उत्पादनहरूमा व्यापक प्रयोग हुँदै आएको छ। निममा रहेका एन्टीअक्सिडेन्ट र एन्टी-इन्फ्लामेटरी गुणहरूले छालाको स्वास्थ्य सुधार गर्ने प्रभावकारितामा योगदान पुर्याउँछन्।

र्यान्डमाइज्ड कन्ट्रोल परीक्षणहरूका अनुसार निममा आधारित जेलहरूले आठ हप्ताभित्र डन्डीफोरको घाउको सङ्ख्या ५० प्रतिशतभन्दा बढीले घटाउन सक्छन्। निमबाट बनेका उत्पादनहरूले घाउ भर्ने र कोलाजेन संश्लेषणलाई पनि बढावा दिन्छन्। यी उत्पादनहरूले घाउ निको पार्ने प्रभावकारिता र दागको उपस्थिति दुवै सन्दर्भमा मानक एन्टीसेप्टिक मलमहरूभन्दा उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्छन्।

पाचन र दीर्घकालीन रोगको व्यवस्थापन
निमको पातको अर्कबाट निकालिएका जैविक रूपमा सक्रिय (बायोएक्टिभ) तत्त्वहरूले खाली पेटमा रगतको चिनीको मात्रा घटाउन, ग्लुकोज सहनशीलता बढाउन र कार्बोहाइड्रेट पचाउने इन्जाइमहरूलाई रोक्न सक्छन्। यी सबै विशेषताहरू टाइप २ मधुमेह, मोटोपन र मुटु तथा रक्तनलीसम्बन्धी रोगहरूको (सीभीडी) उपचारका लागि निकै सान्दर्भिक छन्।

पेरिफेरल टिस्युहरूमा ग्लुकोजको खपत वृद्धि र हेपाटिक ग्लुकोनियोजेनेसिसको परिमार्जनलाई यी प्रभावहरूको कारण मान्न सकिन्छ। जनावरहरूमा गरिएका अध्ययनहरूले यी फाइदाहरूको पुष्टि गरेका छन्। साथै कुल कोलेस्टेरोल, ट्राइग्लिसराइड्स र हानिकारक कम-घनत्व भएको लिपोप्रोटिन (एलडीएल) मा उल्लेख्य कमी आएको रिपोर्ट गरेका छन्।१० समकालीन समीक्षाहरूले परम्परागत मेटाबोलिक उपयोगहरूसँग मेल खाने गरी निमका तत्त्वहरूमा रहेका एन्टीहाइपरग्लाइसेमिक र लिपिड-मोडुलेटिङ गतिविधिहरूको थप विस्तृत विवरण दिन्छन्।

क्यान्सर र केमोप्रिभेन्सन
निमका एन्टीअक्सिडेन्ट र साइटोटक्सिक (कोषिका नष्ट गर्ने) गुणहरूलाई केमोप्रिभेन्टिभ एजेन्टको रूपमा तिनको सम्भावनाको लागि बढ्दो रूपमा अनुसन्धान गरिँदै छ। यसबाहेक, उदीयमान इन भिट्रो तथ्याङ्कले निमको उपचारले क्यान्सर कोषिकाहरूमा एन्टीप्रोलिफेरेटिभ प्रभाव पार्ने देखाउँछ।

उदाहरणका लागि, निमको बीउको अर्कले स्तन र प्रोस्टेट क्यान्सर लाइनहरू विरुद्ध छनोटपूर्ण साइटोटक्सिक गतिविधि प्रदर्शन गर्छ।७ यद्यपि, वनस्पतिबाट प्राप्त हुने यी जैविक तत्त्वहरूको प्रभावकारिता र सुरक्षा पुष्टि गर्न थप अध्ययनहरू आवश्यक छन्। हालैका संश्लेषणहरूले पनि प्रख्यात लिमोनोइड्स (जस्तै, अजाडिराक्टिन, निम्बोलिनिन) ले प्रयोगात्मक प्रणालीहरूमा अक्सिडेटिभ डीएनए क्षति र ट्युमरको वृद्धिसँग सम्बन्धित मार्गहरूलाई सीमित गर्न सक्ने रिपोर्ट गरेका छन्।

सुरक्षा, विषाक्तता र सीमितताहरू
सप्लिमेन्ट वा छालामा लगाउने मात्राको रूपमा प्रयोग गर्दा निमलाई सामान्यतया सुरक्षित र सहन योग्य मानिन्छ। यसका साइड इफेक्टहरू दुर्लभ र सामान्य हुन्छन्, जसमा सामान्यतया पेट वा छालाको जलन समावेश हुन्छ।

यद्यपि, उच्च मात्रामा, विशेषगरी निमको तेलको प्रयोगले जनावरका मोडेलहरूमा हेपाटोटक्सिसिटी (कलेजोमा विषाक्तता) र न्युरोटक्सिसिटी (स्नायु प्रणालीमा विषाक्तता) सँग सम्बन्धित रहेको पाइएको छ। दुर्लभ अवस्थाहरूमा, निमको तेल सेवन गर्दा बालबालिकाहरूमा गम्भीर मेटाबोलिक एसिडोसिस र एन्सेफ्यालोप्याथी (मस्तिष्कसम्बन्धी रोग) भएको पाइएको छ।

जनावरका मोडेलहरूमा गर्भपतन गराउने प्रभावहरू देखिएका कारण गर्भवती र स्तनपान गराउने महिलाहरूलाई निम र यसको अर्क प्रयोग नगर्न सल्लाह दिइन्छ। रिपोर्ट गरिएका अन्य साइड इफेक्टहरूमा उच्च मात्रामा वा लामो समयसम्म प्रयोग गर्दा हुने एलर्जीक डर्माटाइटिस, पेटको गडबडी र कलेजोको कार्यक्षमतामा ह्रास समावेश छन्। यसबाहेक, मधुमेह, उच्च रक्तचाप वा प्रतिरक्षा प्रणाली कमजोर पार्ने औषधिहरूसँग निमले अन्तरक्रिया गर्न सक्ने सम्भावना भएकाले यसको प्रयोग गर्दा चिकित्सकीय सुपरिवेक्षण आवश्यक पर्छ।

जनस्वास्थ्य एजेन्सीहरूद्वारा सिफारिस गरिएका मात्राहरूको मानकीकरण नहुँदा उत्पादनहरूमा महत्त्वपूर्ण भिन्नता आउने गरेको छ। फलस्वरूप, निमका उत्पादनहरूमा सक्रिय यौगिकहरूको स्तर फरक-फरक तयारीहरूमा उल्लेखनीय रूपमा भिन्न हुन सक्छ, जसले यसको प्रभावकारिता र सुरक्षालाई असर गर्छ।

निष्कर्ष
समकालीन अनुसन्धानले निमको परम्परागत उपयोगलाई समर्थन गर्छ र आधुनिक स्वास्थ्य सेवामा एक मूल्यवान प्राकृतिक एजेन्टको रूपमा यसको उपयोगितालाई पुष्टि गर्छ। निमको सूक्ष्मजीव प्रतिरोधी र भाइरस प्रतिरोधी क्षमता, जसलाई ब्याक्टेरिया प्रतिरोधी एमआईसी र भाइरल निषेध अध्ययनहरू मार्फत पुष्टि गरिएको छ, त्यसले यसको परम्परागत प्रयोगहरूलाई थप बलियो बनाउँछ।

यी प्रगतिहरूको बावजुद, मानकीकृत सूत्रहरू, कडाइका साथ डिजाइन गरिएका क्लिनिकल परीक्षणहरू र मानवहरूमा सुरक्षा मूल्याङ्कनको अझै पनि तत्काल आवश्यकता छ। त्यतिन्जेलसम्म, निमले एक पूरक उपचारको रूपमा आशा जगाउँछ; यद्यपि, यसको प्रयोग गुणस्तर-नियन्त्रित उत्पादनहरू र चिकित्सकीय सल्लाहद्वारा निर्देशित हुनुपर्छ। प्रमाण-आधारित चिकित्सामा निमलाई एकीकृत गर्नाले सङ्क्रमण, सुन्निने समस्या र दीर्घकालीन रोगहरूको व्यवस्थापन गर्न समग्र रणनीतिहरूलाई समृद्ध बनाउन सक्छ। -न्युज मेडिकल