वासिङ्टन डिसी । कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) को सहयोगमा तयार पारिएको एउटा गलत गुप्तचर प्रतिवेदनका कारण अमेरिकी सेना चिनियाँ पानीजहाजमाथि कारबाही गर्नबाट अन्तिम समयमा रोकिएको तथ्य सार्वजनिक भएको छ ।
अमेरिकी सेनाभित्र एआईको प्रयोग तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेका बेला बाहिरिएको यो घटनाले युद्धका क्रममा एआईबाट प्राप्त गलत सूचनामा निर्भर हुँदा कति गम्भीर सैन्य तथा कूटनीतिक सङ्कट निम्तिन सक्छ भन्ने जोखिमलाई उजागर गरेको छ ।
सीएनएनका अनुसार, यो घटना सन् २०२६ को वसन्तमा अमेरिका र इरानबिच युद्ध चलिरहेका बेला भएको थियो । अमेरिकी सैन्य संरचनामा प्रसारित एउटा गुप्तचर प्रतिवेदनमा पश्चिम एसिया हुँदै यात्रा गरिरहेको एउटा चिनियाँ पानीजहाजले आणविक हतियार कार्यक्रमका लागि आवश्यक सामग्री बोकेको दाबी गरिएको थियो ।
उक्त सूचनालाई गम्भीर रूपमा लिँदै अमेरिकी सेनाले जहाजलाई रोक्ने तयारी थालेको थियो । घटनाबारे जानकार चार स्रोतका अनुसार, अमेरिकी सेनाले जहाजलाई नियन्त्रणमा लिएर खानतलासी गर्ने योजना बनाएको थियो । तीमध्ये दुई स्रोतका अनुसार, सशस्त्र अमेरिकी सैनिकहरू जहाजमा चढ्न तयार अवस्थामा थिए भने अन्य स्रोतका अनुसार सैन्य विमानसमेत आकाशमा परिचालन भइसकेका थिए ।
तर, कारबाही अघि बढ्नुभन्दा ठिक अगाडि अधिकारीहरूले प्रतिवेदनमा उल्लिखित सूचनाको थप जाँच गरे । त्यस क्रममा प्रतिवेदन तयार गर्ने विशेष सैन्य कमान्डका एक विश्लेषकले एआई ‘च्याटबट’ को सहयोग लिएको र च्याटबटले जहाजमा रहेको सामग्रीलाई गलत रूपमा पहिचान गरेको पत्ता लाग्यो ।
घटनाबारे जानकार एक स्रोतले उक्त गुप्तचर प्रतिवेदन ‘पूर्ण रूपमा गलत’ रहेको बताएको छ । गलत सूचनाकै आधारमा चिनियाँ जहाजमाथि अमेरिकी कारबाही भएको भए, त्यसले दुई देशबिच गम्भीर सैन्य टकराबको जोखिम निम्त्याउन सक्ने स्रोतको भनाइ छ ।
एआईले कसरी निकाल्यो गलत निष्कर्ष ?
सीएनएनका अनुसार, अमेरिकी ‘स्पेसल अपरेसन्स कमान्ड प्यासिफिक’ अन्तर्गतका एक विश्लेषकले जहाजमा लोड गरिएको सामान (म्यानिफेस्ट) सम्बन्धी गुप्तचर सूचनालाई एआई च्याटबटमार्फत विश्लेषण गरेका थिए । च्याटबटले सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध सूचनासँगै अमेरिकी सरकारसँग रहेको गोप्य ‘सिग्नल्स इन्टेलिजेन्स’ बाट प्राप्त सामग्रीलाई जोडेर विश्लेषण गरेको थियो । त्यसै क्रममा उसले जहाजमा आणविक हतियार कार्यक्रमसँग सम्बन्धित सामग्री रहेको गलत निष्कर्ष निकाल्यो ।
सम्बन्धित एआई प्रणाली व्यावसायिक कम्पनीको च्याटबट थियो वा अमेरिकी सरकारले आफ्नै प्रयोजनका लागि विकास गरेको प्रणाली थियो भन्ने खुलाइएको छैन । अमेरिकी सेनाका विभिन्न निकायले फरक–फरक एआई प्रणाली प्रयोग गरिरहेको र तिनका विश्वसनीयता, कार्यक्षमता तथा सुरक्षा मापदण्डसमेत फरक रहेको स्रोतहरूले बताएका छन् ।
अझ गम्भीर कुरा त के छ भने, विश्लेषकले एआईलाई केवल सूचना विश्लेषणका लागि मात्र प्रयोग गरेका थिएनन् । एआईबाट प्राप्त निष्कर्षलाई औपचारिक गुप्तचर प्रतिवेदनको स्वरूप दिएर सैन्य संरचनामा प्रसारित गरिएको थियो । यसरी एआईको गलत निष्कर्ष एउटा च्याटबटको उत्तरमा मात्र सीमित नरही अमेरिकी सैन्य निर्णय प्रक्रियाकै हिस्सा बन्न पुगेको थियो ।
‘एआई हलुसिनेसन’ को सैन्य जोखिम
पर्याप्त प्रमाण नभएको अवस्थामा पनि एआई प्रणालीले विश्वस्त शैलीमा गलत तथ्य वा निष्कर्ष प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्तिलाई सामान्यतः ‘एआई हलुसिनेसन’ भनिन्छ । सामान्य अवस्थामा यस्तो गल्तीले गलत सूचना वा लेख उत्पादन गर्न सक्छ, तर सैन्य क्षेत्रमा यसको परिणाम निकै भयानक हुन सक्छ ।
उदाहरणका लागि, कुनै एआई प्रणालीले गलत रूपमा एउटा जहाजलाई हतियार बोकेको ठहर गर्यो भने त्यसकै आधारमा सैन्य कमान्डले जहाज रोक्न, सैनिक परिचालन गर्न वा आक्रमण गर्न आदेश दिन सक्छ । चिनियाँ जहाजसम्बन्धी घटना यही जोखिमको ज्वलन्त उदाहरण हो । सीएनएनसँग कुरा गरेका स्रोतहरूका अनुसार, अमेरिकी सेनाले लक्ष्य पहिचान र अन्य सैन्य निर्णयमा एआईको प्रयोगलाई तीव्र पारिरहेको छ । तर, यस्तो अवस्थामा मानवीय निगरानी कसरी र कुन तहसम्म हुनुपर्ने हो भन्नेबारे पर्याप्त र स्पष्ट निर्देशिका छैन ।
अमेरिकी सेना किन दिइरहेको छ एआईमा जोड ?
अमेरिकी सेनाले एआईलाई युद्धभूमिमा निर्णय लिने गति बढाउन सक्ने महत्त्वपूर्ण प्रविधिका रूपमा हेरिरहेको छ । ठुलो मात्रामा सङ्कलित गुप्तचर सूचनाको विश्लेषण, सम्भावित सैन्य लक्ष्य पहिचान, सैन्य सामग्री व्यवस्थापन, आपूर्ति प्रणाली, बजेट तथा प्रशासनिक कामसम्म एआई प्रयोग गर्ने प्रयास भइरहेको छ ।
यसको प्रमुख कारण सैन्य प्रतिस्पर्धासँग जोडिएको छ । भविष्यमा चीनजस्ता प्रतिद्वन्द्वीले एआईलाई सैन्य क्षेत्रमा व्यापक रूपमा प्रयोग गर्न सक्ने भएकाले अमेरिका यस क्षेत्रमा पछि पर्नु हुँदैन भन्ने तर्क अमेरिकी अधिकारीहरूको छ । यही उद्देश्यअनुरूप, तत्कालीन अमेरिकी रक्षा सचिव पिट हेगसेथले जनवरी २०२६ मा सेनामा एआई प्रयोग तीव्र बनाउने, प्राविधिक तथा प्रशासनिक अवरोध हटाउने र सैन्य संरचनाका विभिन्न क्षेत्रमा एआईको प्रयोग विस्तार गर्ने रणनीति सार्वजनिक गरेका थिए । उक्त रणनीतिले करिब ३० लाख अमेरिकी सैनिक तथा गैरसैनिक कर्मचारीलाई विभिन्न सुरक्षा तहमा एआई मोडल प्रयोग गर्ने पहुँच विस्तार गर्ने लक्ष्यसमेत अघि सारेको थियो ।
मापदण्डको अभाव र ‘मानवीय निगरानी’ माथि प्रश्न
अमेरिकी सैन्य तथा गुप्तचर समुदायमा एआई प्रयोगको अर्को चुनौती यसको विकेन्द्रीकृत संरचना हो । सेनाका सबै निकायले एउटै एआई प्रणाली, एउटै सुरक्षा मापदण्ड वा एउटै प्रमाणीकरण प्रक्रिया प्रयोग गरिरहेका छैनन् । विभिन्न निकायले फरक प्रणाली, आदेश र सुरक्षा प्रोटोकलअनुसार एआई प्रयोग गर्दा प्राप्त सूचनालाई सैन्य निर्णयमा प्रयोग गर्नुअघि कसरी प्रमाणित गर्ने भन्ने विषयमा एकरूपता नहुने जोखिम बढेको छ । चिनियाँ जहाजसम्बन्धी घटनामा पनि एआईले गरेको गलत विश्लेषणलाई थप मानवीय प्रमाणीकरण आवश्यक थियो । तर, त्यो प्रक्रिया प्रभावकारी नभएका कारण गलत निष्कर्ष औपचारिक गुप्तचर प्रतिवेदनका रूपमा अघि बढ्यो ।
सैन्य क्षेत्रमा एआई प्रयोगसम्बन्धी बहसको केन्द्रमा अहिले ‘अन्तिम निर्णय मानिसले गर्ने’ अवधारणा छ । तर, एआईले दिएको सूचना नै गलत छ भन्ने मानिसले कसरी पहिचान गर्ने भन्ने अहम् प्रश्न खडा भएको छ । यदि सैन्य विश्लेषकले एआईको निष्कर्षलाई अत्यधिक विश्वसनीय माने भने मानिसको उपस्थिति मात्र पर्याप्त नहुन सक्छ ।
एआई प्रयोगको पक्षमा सबैभन्दा ठुलो तर्क ‘गति’ हो । मानिसले हजारौँ सूचनाको विश्लेषण गर्न लामो समय लगाउन सक्छ, जबकि एआईले त्यही काम निकै छोटो समयमा गर्छ । तर, सैन्य क्षेत्रमा गति मात्र पर्याप्त हुँदैन । चिनियाँ जहाजको घटनाले एआईले छिटो निर्णय दिन सक्छ, तर त्यही गतिमा गलत निर्णय पनि दिन सक्छ भन्ने विरोधाभासलाई पुष्टि गरेको छ । नयाँ पुस्ताका विश्लेषकहरू एआई उपकरणमा बढी अभ्यस्त भएकाले उनीहरूले एआईको परिणामलाई पर्याप्त आलोचनात्मक परीक्षण नगर्ने जोखिम रहेको केही स्रोतको भनाइ छ ।
चीन–अमेरिका सम्बन्ध र भविष्यको जोखिम
चिनियाँ जहाजमाथि अमेरिकी सैन्य कारबाही भएको भए यसको प्रभाव एउटा जहाज रोक्ने घटनामा मात्र सीमित हुने थिएन । ताइवान, दक्षिण चीन सागर, प्रविधि, व्यापार र सैन्य प्रतिस्पर्धालगायतका विषयमा अमेरिका र चीनबिच पहिलेदेखि नै तनाव छ । यस्तो अवस्थामा अमेरिकी सेनाले चिनियाँ जहाजलाई सशस्त्र रूपमा रोकेको भए त्यसले कूटनीतिक विवादलाई थप गम्भीर सैन्य टकराबमा परिणत गर्ने निश्चितप्रायः थियो । यद्यपि, यस घटनाले अमेरिका र चीनबिच युद्ध नै सुरु हुन लागेको थियो भन्ने स्वतन्त्र प्रमाण भने सार्वजनिक भएको छैन । अमेरिकी स्पेसल अपरेसन्स कमान्ड प्यासिफिक र पेन्टागनले यसबारे तत्काल कुनै प्रतिक्रिया दिएका छैनन् ।
यस घटनाले युद्धजस्तो उच्च जोखिमको क्षेत्रमा एआईले गर्ने एउटा तथ्यगत गल्ती पनि कति गम्भीर हुन सक्छ भन्ने उजागर गरेको छ । एआईले आफैँ युद्ध सुरु गर्नेभन्दा पनि मानिसले एआईबाट आएको गलत सूचनालाई सही ठानेर निर्णय लिनु अहिलेको सबैभन्दा ठुलो जोखिम हो । तसर्थ, सैन्य एआईसम्बन्धी बहस अब ‘एआई कति शक्तिशाली छ ?’ भन्नेमा मात्र सीमित नभई ‘एआईले दिएको सूचना सही छ भन्ने सुनिश्चित गर्ने संयन्त्र कति बलियो छ ?’ भन्ने प्रश्नमा केन्द्रित हुन जरुरी छ ।
