हो चि मिन्ह (भियतनाम), २४ असोज । भियनतियान, लाओसमा रहेको बेइजिङको नयाँ अखडामा चीनको वायुसेनाले मुख्य भूमि दक्षिण-पूर्वी एसियामा आफ्नो पहिलो आधार प्राप्त गरेको छ ।
राजधानी भियनतियानबाट करिब ६५ किलोमिटर उत्तर र थाइल्याण्डसँगको नजिकको सीमाबाट मात्र ४० किलोमिटरको दूरीमा रहेको ‘बान कुन’ स्थित यो आधार कुनै समय भियतनाम युद्धको समयमा सीआईएको हवाई अखडा थियो। चीनको रक्षा मन्त्रालयको घोषणा अनुसार, चीन र लाओसको संयुक्त तालिम केन्द्रले गत महिनादेखि सञ्चालन सुरु गरेको हो।
मन्त्रालयको विज्ञप्तिमा भनिएअनुसार, यो आधार “लाओसलाई आफ्ना वायुसेनाका पाइलटहरूको तालिम र क्षमता विकास सुदृढ पार्न मद्दत गर्ने उद्देश्यले तयार पारिएको हो र यसको सञ्चालन तथा मर्मतसम्भार दुवै पक्षले संयुक्त रूपमा गर्नेछन्।”
व्यावसायिक स्याटेलाइट प्रदायक ‘भान्टोर’ द्वारा लिइएका स्याटेलाइट तस्बिरहरूमा कम्तीमा ८ वटा हल्का आक्रमणकारी विमान र दुई दर्जनभन्दा बढी सहयोगी सवारी साधनहरू पार्किङ गरिएको देखिएको छ। यी विमानहरू रन वेमा राखिएका छन्, जुन बेइजिङको विदेशमा सैन्य उपस्थिति विस्तार गर्ने पछिल्लो योजनाअन्तर्गत अझै निर्माणको क्रममा छ।
सिङ्गापुरस्थित सुरक्षा विश्लेषकहरू कोलिन कोह र अलेक्जेन्डर निलका साथै भान्टोरका विशेषज्ञहरूले ती विमानहरू ‘होङडु जेएल-८’ मोडलका भएको बताएका छन्, जुन चिनियाँ र लाओस दुवै वायुसेनाले सञ्चालन गर्छन्। ‘के-८’ का रूपमा पनि चिनिने यो दुई-सिटे विमान तालिम र हल्का आक्रमण दुवै कार्यका लागि व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यो विमान चीन र पाकिस्तानले संयुक्त रूपमा विकास गरेका हुन् र अन्य देशका सेनाहरूलाई पनि निर्यात गरिन्छ।
विश्वका सैन्य शक्तिहरूबारे लन्डनस्थित ‘इन्टरनेसनल इन्स्टिच्युट फर स्ट्रेटेजिक स्टडीज’ ले गरेको वार्षिक मूल्याङ्कनअनुसार लाओससँग हाल त्यस्ता चारवटा विमानहरू छन्। ‘एस. राजारत्नम स्कुल अफ इन्टरनेसनल स्टडीज’ का अध्येता कोहले लाओसका ती विमानहरूको सञ्चालन-क्षमता “सन्देहपूर्ण” रहेको बताएका छन्।
यस हवाई अखडाको तीव्र विकास कार्यमा क्षेत्रीय सैन्य सहचारी र सुरक्षा मामिलाका विज्ञहरूको कडा निगरानी छ; उनीहरूमध्ये कतिपयको बुझाइमा यसको निर्माणले दक्षिण-पूर्वी एसियामा चीनको पहिलो पूर्ण-स्तरीय विदेशी सैन्य अखडाको संकेत गर्छ।
चीनको सैन्य उपस्थिति
दुई दशकभन्दा बढी समयदेखिको गहन सैन्य आधुनिकीकरणका बाबजुद दक्षिण चीन सागर बाहिर चीनसँग विदेशी सैन्य सुविधाहरूको बलियो सञ्जालको अभाव रहेको व्यापक रूपमा मानिन्छ। हाल उसँग थाइल्याण्डको खाडीस्थित कम्बोडियाको ‘रिम’ नौसैनिक अखडामा बन्दरगाहको पहुँच र सन् २०१७ मा उत्तर-पूर्वी अफ्रिकाको जिबुटीमा खोलिएको एउटा ‘लजिस्टिक’ (रसद तथा आपूर्ति) केन्द्र मात्र उपलब्ध छ।
अस्ट्रेलियन स्ट्राटेजिक पोलिसी इन्स्टिच्युटका वरिष्ठ विश्लेषक राचेल भानडेनब्रिंकले बताएअनुसार, ‘पिपुल्स लिबरेसन आर्मी’ (चिनियाँ सेना) को पहुँच हुने गरी ‘बान केउन’ लाई छनोट गर्नुको कारण “कुनै स्पष्ट परिचालन आवश्यकता पूरा गर्नुभन्दा पनि उपलब्ध अवसरको सदुपयोग गर्नु बढी हुन सक्छ।”
भानडेनब्रिंकले भनिन्, “चीनसँगको साझा सीमा र रेलमार्ग लगायतका पूर्वाधार सम्पर्कका कारण, मुख्य भूमि दक्षिण-पूर्वी एसियामा पहुँचयोग्य आधारका रूपमा लाओसको केही भू-रणनीतिक महत्त्व छ।”
निर्माण कार्य जारी रहँदा, कूटनीतिज्ञ र विश्लेषकहरूले हवाई प्रतिरक्षा प्रणाली, गोला-बारुद र इन्धन भण्डारण तथा निगरानी सुविधाहरूको संकेतमाथि नजर राखिरहेका छन्; यी सबैले उक्त अखडाले तालिमभन्दा फराकिलो सैन्य भूमिका निर्वाह गर्न सक्ने संकेत गर्छन्।
हवाईस्थित ‘प्यासिफिक फोरम’ थिंक ट्यांकका सह-अध्येता निलले रोयटर्सलाई बताए कि हाल यो हवाई मैदान तुलनात्मक रूपमा छोटो र सामान्य देखिए पनि भविष्यमा यसले ठूला विमानहरू (सिग्नल इन्टेलिजेन्स र इलेक्ट्रोनिक निगरानी गर्ने विमानहरू सहित) लाई सेवा दिन सक्छ, जसले दक्षिण-पूर्वी एसियामा चीनको पहुँच विस्तार गर्नेछ। उनले भने, “यो हवाई मैदानको निर्माण यसरी गरिएको देखिन्छ कि भविष्यमा धावनमार्ग विस्तार गर्न सकियोस् र ठूला विमानहरू सञ्चालन गर्न मिल्ने बनाउन सकियोस्।”
अमेरिकी सम्बन्ध
लाओसमा ‘बान केउन’ को पूर्वाधार विकासमा सघाउने क्रममा चीनले अहिले त्यस्तो स्थान ओगटेको छ, जुन भियतनाम युद्धको चरम उत्कर्षका बेला अमेरिकाले गोप्य रूपमा प्रयोग गर्थ्यो।
सन् १९७० को दशकमा लाओसमा कम्युनिस्ट शक्तिहरू विरुद्ध अमेरिकाले लडेको युद्धका बेला, ‘बान केउन’ एउटा हवाई मैदान थियो जसलाई “लिमा साइट ४४” भनेर चिनिन्थ्यो। ‘लाइब्रेरी अफ कंग्रेस’ का दक्षिण-पूर्वी एसिया मामिलाका विशेषज्ञ रायन उल्फसन-फोर्डले रोयटर्सलाई उपलब्ध गराएको अभिलेख अनुसार यो हवाई मैदान ‘एयर अमेरिका’ द्वारा प्रयोग गरिन्थ्यो; ‘एयर अमेरिका’ अमेरिकी गुप्तचर संस्था ‘सीआईए’को स्वामित्वमा रहेको एक गोप्य एयरलाइन थियो। यस एयरलाइनले अमेरिका समर्थित ‘हमोङ’ समुदायका लडाकुहरू (जो पहाडी क्षेत्रका अल्पसंख्यक हुन्) तथा विभिन्न सामग्रीहरूलाई “लिमा साइट्स” भनिने दुर्गम पहाडी हवाई मैदानहरूसम्म ओसारपसार गर्थ्यो।
एयरलाइनको इतिहासबारे अध्ययन तथा लेखन गरेका प्राज्ञ डा. जोआकिम लिकरका अनुसार, सन् १९६८ मै ‘बान केउन’ लाई एउटा यस्तो केन्द्रका रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो जहाँबाट ‘एयर अमेरिका’ का हेलिकप्टरहरूले ‘हमोङ’ लडाकुहरूलाई युद्धका अन्य क्षेत्रहरूसम्म पुर्याउँथे।
