न्युयोर्क । अमेरिकी सांसद अलेक्जान्ड्रिया ओकासियो–कोर्टेज (एओसी)ले आफ्नो जीवनमाथि ‘अझ बढी स्वामित्व महसुस गर्न’ आफूले पनि डिम्ब फ्रिज गरिरहेको घोषणा गरेकी छन् ।
३६ वर्षीय ओकासियो–कोर्टेजले आफूले सन्तान जन्माउने योजना बनाएकी छन् वा छैनन् भन्नेबारे खुलाएकी छैनन्, तर उनले यो प्रक्रियाका लागि केही समयदेखि पैसा बचत गर्दै आएको बताएकी छन् ।
औपचारिक रूपमा ओसाइट संरक्षण भनिने डिम्ब फ्रिज गर्ने प्रक्रिया महिलाको सन्तान जन्माउन सक्ने उमेरलाई केही हदसम्म लम्ब्याउने प्रमुख उपायमध्ये एक हो । यसमा महिलाको अण्डाशयबाट डिम्ब निकालेर भविष्यमा गर्भधारण गर्न चाहेको समयसम्म सुरक्षित राखिन्छ ।
पछिल्लो एक दशकमा डिम्ब फ्रिज गर्ने प्रक्रिया निकै लोकप्रिय भएको छ । प्रविधिमा सुधार आउनु र महिलाहरूले गर्भधारणलाई पछाडि सार्ने क्रम बढ्नु यसका प्रमुख कारण हुन् । न्यूयोर्ककी डेमोक्र्याट सांसद ओकासियो–कोर्टेजसँगै मिडिया व्यक्तित्व कोर्टनी कार्दासियन, अभिनेत्री रेबल विल्सन र अभिनेत्री फ्लोरेन्स पगलगायतले पनि डिम्ब फ्रिज गर्ने योजना सार्वजनिक गरेका छन् ।
डिम्ब कहिले फ्रिज गर्ने ?
डिम्ब फ्रिज गर्ने प्रक्रिया सामान्यतः महिलाको २० वर्षको दशक वा ३० वर्षको सुरुवातमा सबैभन्दा प्रभावकारी हुन्छ । यो उमेरमा स्वस्थ र प्रयोगयोग्य डिम्बको सङ्ख्या तुलनात्मक रूपमा बढी हुन्छ । जोन्स हप्किन्स मेडिसिनकी स्त्रीरोग तथा प्रसूति विशेषज्ञ डा. पार्डिस होसेन्जादेहका अनुसार सामान्यतः जति कम उमेरमा डिम्ब फ्रिज गरिन्छ, त्यति राम्रो परिणाम प्राप्त हुने सम्भावना हुन्छ । ३५ वर्षभन्दा अघि यो प्रक्रिया गराउने महिलामा निकालिएका डिम्बको सङ्ख्या र गुणस्तर दुवै राम्रो हुने सम्भावना बढी हुन्छ ।
पुरुषले दैनिक नयाँ शुक्रकीट उत्पादन गर्छन्, तर महिलाहरू जन्मिँदाखेरि नै जीवनभर रहने डिम्बको निश्चित भण्डार लिएर जन्मिन्छन् । उमेर बढ्दै जाँदा डिम्बको सङ्ख्या र गुणस्तर दुवै घट्दै जान्छ ।
सामान्यतः महिला शिशु जन्मिँदा करिब १० लाखदेखि २० लाखसम्म डिम्ब हुन्छन् । यौवनकाल सुरु हुनुअघि प्रत्येक महिना करिब १० हजार र यौवनकालपछि करिब १ हजार डिम्ब घट्दै जान्छन् । धुम्रपान तथा केही औषधिको प्रयोगले पनि डिम्बको भण्डारमा असर पार्न सक्छ ।
३० वर्षको उमेरमा महिलासँग करिब ७० हजार डिम्ब बाँकी रहने अनुमान गरिन्छ भने ४० वर्षमा यो संख्या करिब १८ हजार हुन्छ । ४० वर्षपछि तीमध्ये करिब आधा असामान्य हुन सक्ने र गर्भधारणमा योगदान गर्ने सम्भावना कम हुने बताइन्छ । सामान्यतः ४५ देखि ५५ वर्षको बिचमा हुने रजोनिवृत्तिसम्म पुग्दा बाँकी डिम्ब प्रजननका लागि सक्षम हुँदैनन् ।
डिम्ब फ्रिज गर्दा के हुन्छ ?
डिम्ब फ्रिज गर्न चाहने महिलाको सुरुमा स्वास्थ्य परीक्षण गरिन्छ । चिकित्सकले उनको स्वास्थ्य इतिहास हेर्नुका साथै रगत तथा हर्मोन परीक्षण गर्छन् र डिम्बको भण्डार अनुमान गर्न ट्रान्सभ्याजाइनल अल्ट्रासाउन्ड गरिन्छ ।
डिम्बको सङ्ख्या निकै कम भएको, नियन्त्रणमा नरहेको स्वास्थ्य समस्या भएको वा हर्मोन संवेदनशील क्यान्सर भएको व्यक्ति यस प्रक्रियाका लागि उपयुक्त नहुन सक्छ । उपयुक्त ठहरिएमा चिकित्सकले उमेर र डिम्बको भण्डारअनुसार हर्मोन औषधि दिन्छन् । बिरामीले करिब दुई सातासम्म हर्मोनको इन्जेक्सन लगाउनुपर्ने हुन सक्छ । यसको उद्देश्य अण्डाशयलाई सकेसम्म धेरै स्वस्थ डिम्ब उत्पादन गर्न प्रेरित गर्नु हो ।
यस क्रममा अण्डाशयभित्र रहेका अपरिपक्व डिम्ब बोकेका साना थैली अर्थात् फोलिकललाई बढाउन विभिन्न औषधि प्रयोग गरिन्छ । नियमित रगत परीक्षण तथा अल्ट्रासाउन्डबाट डिम्बको विकास निगरानी गरिन्छ ।
डिम्ब निकाल्नुभन्दा करिब ३६ घण्टा अघि अन्तिम परिपक्वता सुरु गराउन विशेष उत्प्रेरक औषधि दिइन्छ । त्यसपछि सामान्य एनेस्थेसियामा अल्ट्रासाउन्डको सहायताले डिम्ब निकालिन्छ । यो प्रक्रिया सामान्यतः १० देखि ३० मिनेटमा पूरा हुन्छ । अधिकांश महिला भोलिपल्टै काममा फर्किन सक्ने चिकित्सकहरूको भनाइ छ ।
निकालिएका डिम्ब भविष्यमा निषेचनका लागि पर्याप्त परिपक्व छन् कि छैनन् भनेर भ्रुण विशेषज्ञले परीक्षण गर्छन् । त्यसपछि डिम्बलाई भिट्रिफिकेसन नामक तीव्र फ्रिजिङ प्रविधिबाट तरल नाइट्रोजनमा सुरक्षित राखिन्छ ।
फ्रिज गरिएका डिम्ब कति समयसम्म सुरक्षित रहन्छन् ?
डिम्ब फ्रिज गर्ने प्रविधि तुलनात्मक रूपमा नयाँ भएकाले यिनीहरू ठ्याक्कै कति वर्षसम्म सुरक्षित रहन्छन् भन्ने स्पष्ट छैन, तर विज्ञहरूका अनुसार दशकौँसम्म सुरक्षित रहन सक्ने विश्वास गरिएको छ ।
तरल नाइट्रोजनमा राख्दा कोशिकाको जैविक गतिविधि लगभग रोकिएजस्तै हुने भएकाले समय बित्दै जाँदा डिम्बको गुणस्तर सामान्य रूपमा बिग्रन नहुने मानिन्छ ।
जोखिम र साइड इफेक्ट
प्रजननसम्बन्धी हर्मोनको इन्जेक्सनले केही असहजता निम्त्याउन सक्छ, तर अधिकांश साइड इफेक्ट सामान्य र अस्थायी हुन्छन् । केही महिलामा मूड परिवर्तन, टाउको दुख्ने, वाकवाकी लाग्ने वा शरीर तातो हुनेजस्ता समस्या देखिन सक्छन् । हर्मोनको इन्जेक्सन बन्द गरेपछि यस्ता लक्षण सामान्यतः हराउँछन् ।
अत्यन्तै दुर्लभ अवस्थामा हर्मोन इन्जेक्सनका कारण ओभेरियन हाइपरस्टिमुलेसन सिन्ड्रोम (ओएचएसएस) हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा अण्डाशय सुन्निन सक्छ र पेटभित्र तरल पदार्थ जम्मा हुन सक्छ । सामान्य अवस्थालाई आराम, पर्याप्त तरल पदार्थ र इलेक्ट्रोलाइटबाट उपचार गर्न सकिन्छ भने गम्भीर अवस्थामा अस्पताल भर्ना गरी पेटमा जम्मा भएको तरल पदार्थ निकाल्नुपर्ने हुन सक्छ ।
अमेरिकी टेनिस खेलाडी तथा सन् २०१७ की यूएस ओपन च्याम्पियन स्लोएन स्टिफेन्सले पनि आफूले डिम्ब फ्रिज गराएको अनुभव सार्वजनिक गरिसकेकी छन् । महिला खेलाडीहरूलाई यस्तो उपचारका क्रममा सहयोग गर्न डब्ल्यूटीए टुरले थालेको समर्थनबारे पनि उनले चर्चा गरेकी छन् ।
डिम्ब फ्रिज गर्ने खर्च
मेटा र एप्पलजस्ता केही ठुला प्रविधि कम्पनीहरूले कर्मचारी सुविधाका रूपमा डिम्ब फ्रिज गर्ने प्रक्रियालाई समावेश गरेका छन्, तर कुनै ठोस चिकित्सकीय कारणबिना अधिकांश स्वास्थ्य बीमा योजनाले यसको खर्च बेहोर्दैनन् । उदाहरणका लागि, महिलाको डिम्बलाई क्षति पुर्याउन वा नष्ट गर्न सक्ने क्यान्सर उपचारअघि डिम्ब सुरक्षित राख्नुपर्ने अवस्थामा भने बीमाले खर्च बेहोर्न सक्छ ।
सन् २०२४ मा ठुला कम्पनीका कर्मचारी सुविधा योजनामाथि गरिएको एउटा सर्वेक्षणअनुसार करिब २१ प्रतिशत योजनाले स्वेच्छिक रूपमा डिम्ब फ्रिज गर्ने प्रक्रियाको खर्च बेहोरेका थिए ।
ओकासियो–कोर्टेजले समेत आफ्नो स्वास्थ्य बीमाले खर्च नबेहोर्ने भएकाले यस प्रक्रियाका लागि आफूले पैसा बचत गर्नुपरेको बताएकी छन् । यसको शुल्क स्थानअनुसार फरक पर्न सक्छ र हजारौँ डलरसम्म पुग्न सक्छ । सहायक प्रजनन प्रविधि समाजकी अध्यक्ष डा. जेन इटनका अनुसार डिम्ब फ्रिज गर्ने प्रक्रियाको अनुमानित खर्च १० हजारदेखि १५ हजार अमेरिकी डलरसम्म हुन सक्छ ।
डिम्ब भण्डारणको शुल्क भने सामान्यतः छुट्टै लिइन्छ । सम्बन्धित केन्द्रअनुसार यसको लागत वर्षमा करिब १ हजार डलरसम्म पर्न सक्छ । इटनले महिलाहरूलाई आफ्नो स्थानीय प्रजनन उपचार केन्द्रमा वास्तविक लागतबारे जानकारी लिन सुझाव दिएकी छन् । साथै, पछि सुरक्षित राखिएका डिम्ब प्रयोग गर्ने निर्णय गरेमा इन–भिट्रो फर्टिलाइजेसन (आईभीएफ) उपचारको खर्च यसमा समावेश नहुने उनले बताइन् ।
किन फ्रिज गर्ने डिम्ब ?
स्वेच्छिक रूपमा डिम्ब फ्रिज गर्दा महिलालाई आफ्नो प्रजनन स्वास्थ्यमा केही हदसम्म लचकता र नियन्त्रण प्राप्त हुन सक्छ । सर्वेक्षणहरूले महिलाहरूले विभिन्न कारणले डिम्ब सुरक्षित राख्ने गरेको देखाएका छन् । उनीहरू सन्तान जन्माउनुअघि पढाइ पूरा गर्न, आर्थिक रूपमा स्थिर हुन वा करियर अघि बढाउन चाहन सक्छन् ।
जोन्स हप्किन्स मेडिसिनकी डा. पार्डिस होसेन्जादेहका अनुसार कतिपय महिलाको तत्काल सन्तान जन्माउने योजना नहुन सक्छ, तर भविष्यमा आमा बन्ने तीव्र इच्छा भने हुन्छ । करियर वा शिक्षामा अघि बढिरहेका बेला वा आफूलाई उपयुक्त जीवनसाथी नभेटेका कारण उनीहरूले डिम्ब सुरक्षित राख्न सक्छन् । यसले सही नभएको सम्बन्धमा केवल सन्तान जन्माउने दबाबका कारण सम्झौता गर्नुपर्ने अवस्था पनि टार्न सक्छ । यसलाई सन् २०२६ को नेसनल साइन्स फाउन्डेसनको एउटा सर्वेक्षणले अनुसन्धानकर्ताहरूले ‘मेटिङ ग्याप’ अर्थात् उपयुक्त जीवनसाथीको अभावको रूपमा अर्थ्याएको थियो ।
येल विश्वविद्यालयकी मानवशास्त्री तथा ‘मदरहुड अन आइस’ पुस्तककी लेखिका मार्सिया इनहर्नले उक्त सर्वेक्षणबारे टिप्पणी गर्दै उच्च शिक्षित, विषम–लैंगिक र व्यावसायिक क्षेत्रमा रहेका महिलाहरू सम्बन्ध, गर्भधारण र मातृत्व चाहने तर तिनले शिक्षित, योग्य र समान स्तरको उपयुक्त पुरुष जीवनसाथी भेट्न कठिन भइरहेको हुन सक्ने बताइन् । यस्तो अवस्थामा उनीहरूले भविष्यमा उपयुक्त जीवनसाथी भेटिएला वा नभेटिएला भन्ने अनिश्चितताबिच आफ्नो प्रजनन क्षमता जोगाउन डिम्ब फ्रिज गर्ने विकल्प रोज्न सक्ने उनको भनाइ छ ।
बढ्दो आकर्षण
डा. इटनका अनुसार पछिल्लो दशकमा डिम्ब फ्रिज गर्ने क्रम निकै बढेको छ । अमेरिकामा सन् २०२४ मा ३९ हजारभन्दा बढी डिम्ब निकाल्ने वा फ्रिज गर्ने चक्र भएका थिए । सन् २०१४ मा यस्तो सङ्ख्या ६ हजार ९० थियो ।
ओहायोको बीचवुडस्थित आफ्नो क्लिनिकमा पनि डिम्ब फ्रिज गर्न चाहने महिलाको सङ्ख्या बढेको प्रजनन विशेषज्ञ डा. म्यान्डी क्रिस्टियनसनले बताएकी छन् । उनका अनुसार आफूले भेट्ने बिरामीमध्ये करिब २५ प्रतिशत डिम्ब फ्रिज गर्न इच्छुक हुन्छन् ।
‘सेलिब्रिटीहरूले डिम्ब फ्रिज गरेको देख्दा वा साथीहरूले यस्तो गर्न थालेपछि पनि थप मानिसहरू आउने गरेका छन्,’ उनले भनिन् । अरूले पनि यस्तो गरेको सुन्दा महिलाहरूले आफ्नो यस निर्णय र इच्छालाई अझ जायज ठान्ने गरेको उनको तर्क छ ।
विगतको तुलनामा अहिले महिलाहरूले ढिलो सन्तान जन्माउन थालेकाले पनि डिम्ब फ्रिज गर्ने रुचि बढेको क्रिस्टियनसनले बताइन् । अहिले कलेज शिक्षा पूरा गरेका महिलाहरूले पहिलो सन्तान जन्माउने औसत उमेर ३५ वर्षभन्दा माथि पुगेको छ । दशकौँअघि धेरै महिलाले २० वर्षकै हाराहारीमा पहिलो सन्तान जन्माउने गरेका थिए ।
डिम्ब फ्रिज गर्ने प्रक्रिया कठिन र डरलाग्दो होला भन्ने चिन्ता धेरै बिरामीमा हुने भए पनि क्लिनिकहरूले प्रक्रियाभरि आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउने होसेन्जादेहले बताइन् ।
डिम्ब प्रयोग गर्न चाहँदा के हुन्छ ?
महिलाले भविष्यमा सुरक्षित राखेको डिम्ब प्रयोग गर्न चाहेमा त्यसलाई पहिले पगालिन्छ र त्यसपछि आईभीएफ प्रक्रियामार्फत जीवनसाथी वा दाताबाट प्राप्त शुक्रकीटसँग निषेचित गरिन्छ ।
हालसम्म डिम्ब फ्रिज गरेका तुलनात्मक रूपमा थोरै महिलाले मात्रै ती डिम्ब प्रयोग गरेका छन् । तर प्रक्रिया सामान्य बन्दै गएसँगै यस्तो गर्ने महिलाको संख्या बढिरहेको प्रजनन अन्तःस्राव विशेषज्ञ डा. मेबल ली बताउँछिन् ।
उनका अनुसार अहिले क्लिनिकमा ‘मैले केही वर्षअघि डिम्ब फ्रिज गरेकी थिएँ, अब त्यसलाई प्रयोग गर्न चाहन्छु’ भन्दै आउने महिलाको सङ्ख्या पहिलेभन्दा बढेको छ ।
स्वेच्छिक डिम्ब फ्रिज गर्ने प्रक्रियालाई करिब सन् २०१३ सम्म प्रयोगात्मक उपचार मानिन्थ्यो । त्यसपछि फ्रिज गर्ने प्रविधिमा सुधार आयो । पुरानो प्रविधिमा डिम्ब जमाउँदा बरफका कण बन्ने र त्यसले डिम्बलाई क्षति पुर्याउने समस्या थियो । अहिले प्रयोग हुने तीव्र फ्रिजिङ प्रविधिले यस्तो क्षति कम गरेको छ ।
अपेक्षालाई यथार्थमा राख्नुपर्ने
दैनिक हर्मोनको इन्जेक्सन र करिब दुई सातासम्म चल्ने प्रक्रिया केही महिलाका लागि डरलाग्दो हुन सक्छ । तर डा. लीका अनुसार धेरैजसो बिरामीले प्रक्रिया पूरा गरेपछि आफूले अपेक्षा गरेभन्दा निकै सजिलो भएको प्रतिक्रिया दिने गरेका छन् ।
तर डिम्ब फ्रिज गर्दैमा भविष्यमा गर्भधारण निश्चित हुन्छ भन्ने होइन । डा. इटनले यसलाई स्पष्ट रूपमा बुझ्नुपर्ने बताएकी छन् । सेलिब्रिटीहरूले आफ्नो डिम्ब फ्रिज गर्नेबारे सार्वजनिक रूपमा बोल्दा यस प्रक्रियाबारे जनचेतना बढेकोमा आफू खुसी भए पनि यसलाई बाँझोपनविरुद्धको निश्चित उपायका रूपमा बुझ्ने गलत सन्देश जान सक्ने उनले चेतावनी दिइन् ।
उनका अनुसार डिम्ब फ्रिज गर्नु उपयोगी विकल्प भए पनि यसले भविष्यमा सन्तान जन्माउने ग्यारेन्टी गर्दैन । कतिपय सेलिब्रिटीको प्रस्तुतिले भने डिम्ब फ्रिज गरेपछि अब प्रजनन क्षमताबारे चिन्ता गर्नै नपर्ने जस्तो सन्देश दिन सक्ने उनले बताइन् ।
डिम्ब फ्रिज गर्दा डिम्बलाई सुरक्षित राख्न मद्दत मिल्छ, तर महिलाको पाठेघर भने उमेरसँगै बुढो हुँदै जान्छ । यसले उमेर बढ्दै जाँदा गर्भावस्थामा हुने जटिलताको जोखिम पनि बढाउन सक्छ ।
होसेन्जादेहले आफ्ना बिरामीलाई डिम्ब फ्रिज गर्नुलाई एक किसिमको ‘बीमा योजना’का रूपमा सोच्न सुझाव दिने बताइन् । कम उमेरमा डिम्ब फ्रिज गर्ने महिलाले भविष्यमा ती डिम्ब प्रयोग गर्नै नपर्न सक्छ, किनकि सही समयमा उनीहरू प्राकृतिक रूपमा गर्भवती हुन पनि सक्छन् ।
तर पनि उनको मुख्य सुझाव छ, ‘धेरै ढिलोचाहिँ नगर्नुहोस् ।’
सीएनएनबाट
