काठमाडाैं, ९ कार्तिक । कार्तिक स्नान हिन्दु धर्मावलम्बीहरूका लागि अत्यन्तै पवित्र, धार्मिक तथा आध्यात्मिक महत्त्व बोकेको एक विशेष पर्व एवं अनुष्ठान हो। यो विशेष गरी कार्तिक महिनाभर (आश्विन शुक्ल पूर्णिमादेखि कार्तिक शुक्ल पूर्णिमासम्म) विधिपूर्वक गरिने स्नान, पूजा र व्रतसँग सम्बन्धित छ।
कार्तिक महिना भगवान विष्णुलाई अत्यन्तै प्रिय मानिन्छ। पौराणिक मान्यता अनुसार चार महिनासम्म क्षीरसागरमा योग निद्रामा रहनुहुने भगवान विष्णु आश्विन शुक्ल एकादशी (हरिबोधनी एकादशी वा प्रवोधिनी एकादशी) का दिन जाग्नुहुन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। यो महिनाभर स्नान गर्नाले भगवान विष्णुको विशेष कृपा प्राप्त हुन्छ।
कार्तिक स्नानलाई सबै प्रकारका पाप नाश गर्ने र मोक्ष प्रदान गर्ने उत्तम साधन मानिएको छ। पद्म पुराण, स्कन्द पुराण लगायतका ग्रन्थहरूमा कार्तिक महिनामा प्रातःकाल स्नान गर्नाले अश्वमेध यज्ञ बराबरको फल प्राप्त हुने उल्लेख छ। यस महिनामा तुलसीको विवाह र पूजाको विशेष महत्त्व हुन्छ। साथै, पितृहरूको उद्धारका लागि आकाशमा दीपदान (आकाश दीपदान आरम्भ) गर्ने परम्परा पनि यसै महिनादेखि सुरु हुन्छ।
कार्तिक स्नान गर्ने विधि
प्रातःकालिन स्नान (सूर्योदयपूर्व): कार्तिक स्नान सामान्यतया सूर्योदय हुनुभन्दा अगाडि (ब्रह्ममुहूर्तमा) पवित्र नदी, तलाउ, सरोबर वा घरमै शुद्ध जलमा स्नान गर्नुपर्छ। यसलाई ‘कात्तिके स्नान’ वा ‘प्रातःस्नान’ पनि भनिन्छ।
शुद्धता र व्रत नियम: स्नान गर्दा शरीर र मन दुवैको शुद्धतामा ध्यान दिनुपर्छ। यस महिनाभर धेरैले सात्विक भोजन (एक छाक मात्र खाने, नुन नखाने वा हविष्यान्न भोजन गर्ने) गर्ने नियम पालना गर्छन्।
पूजा-आराधना: स्नानपछि सफा वस्त्र पहिरिएर सूर्य देवतालाई अर्घ्य अर्पण गरी भगवान विष्णु, माता लक्ष्मी र तुलसीको पूजा-आराधना गरिन्छ। तुलसीको मठ वरिपरि परिक्रमा गर्दै दीप प्रज्वलन गर्नु यसको मुख्य अङ्ग हो।
स्वास्थ्यको दृष्टिको कोणबाट महत्त्व
आश्विन र कार्तिक महिना शरद ऋत्तिको समय हो, जुन बेला गर्मीबाट जाडोतर्फ मौसम परिवर्तन भइरहेको हुन्छ। आयुर्वेदका अनुसार यस समयमा प्रातःकाल उठेर चिसो पानीले स्नान गर्दा शरीरमा रक्तसञ्चार राम्रो हुन्छ, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढ्छ र मौसम परिवर्तनका कारण लाग्ने रुघाखोकी तथा अन्य रोगहरूबाट बच्न मद्दत पुग्छ। बिहान सबेरै उठेर गरिने स्नान र पूजापाठले मानसिक तनाव कम गर्छ, एकाग्रता बढाउँछ र दिनभर सकारात्मक ऊर्जा प्रदान गर्छ।
कार्तिक स्नान केवल एउटा धार्मिक परम्परा मात्र नभई अनुशासन, शारीरिक शुद्धता, मानसिक एकाग्रता र आत्मिक शान्ति प्राप्त गर्ने एक वैज्ञानिक तथा आध्यात्मिक विधि पनि हो।
