काठमाडाैं, २० कार्तिक । यमदीपदान आरम्भ हिन्दुहरूको महान चाड दीपावली (यमपञ्चक) को अति महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो। यसको धार्मिक, पौराणिक र सांस्कृतिक महत्त्वसहितको विस्तृत जानकारी तल प्रस्तुत गरिएको छ:
स्कन्द पुराण र पद्म पुराण अनुसार यमराजले मृत्युका देवता भए पनि धर्मराजको रूपमा न्याय गर्छन्। मान्यता छ कि यमपञ्चकको अवधिमा जो व्यक्तिले निष्ठापूर्वक यमराजको उद्देश्यले दीपदान गर्छ, उसलाई वा उसका परिवारका सदस्यहरूलाई अकाल मृत्यु (अमृत्यु) को भय हुँदैन र नरकको पीडा भोग्नु पर्दैन।
यससँगै अर्को कथा राजा हिमाका पुत्रको प्राणरक्षाको प्रसंगसँग पनि जोडिएको छ, जहाँ धनतेरसको रातमा बत्तीको उज्यालो र यमराजको पूजाका कारण यमदूत वा मृत्युको शक्ति घरभित्र प्रवेश गर्न सकेको थिएन। त्यसैले घरको सुरक्षा र परिवारको आयु वृद्धिका लागि यो परम्परा बस बसेको हो।
अकाल मृत्युको भयबाट मुक्ति पाउन, परिवारका सदस्यहरूको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य र प्रगतिको कामना गर्दै मृत्युका देवता यमराजलाई प्रसन्न पार्न बालिने दीप (बत्ती) लाई ‘यमदीपदान’ भनिन्छ। यमपञ्चकको पहिलो दिन अर्थात् कार्तिक कृष्ण त्रयोदशी (धनतेरस) को साँझदेखि यमदीपदान आरम्भ हुन्छ। यो क्रम कात्तिक कृष्ण त्रयोदशीदेखि यम द्वितीया (भाइटीका) सम्म लगातार चार वा पाँच दिनसम्म चल्छ।
यो दीपदान सधैँ प्रदोष काल (साँझको समय) मा वा सूर्य अस्त भएपछि गर्नुपर्छ। सामान्यतया अन्य पूजामा पूर्व वा उत्तर दिशा फर्काएर बत्ती बालिन्छ भने यमदीपदान गर्दा बत्तीको ज्वाला वा मुख सधैँ दक्षिण दिशा तर्फ फर्काइएको हुनुपर्छ, किनकि दक्षिण दिशालाई यमराजको दिशा मानिन्छ। सामान्यतया पीठोबाट बनाइएको चौमुखी (चार मुख भएको) दीप वा माटोको दियोमा तोरीको तेल वा तिलको तेल हालेर बालिन्छ। कतिपय ठाउँमा कालो वा सेतो तिल पनि राख्ने चलन छ। यो दीप घरको मूल ढोकाको बाहिर दायाँ-बायाँ वा आँगनको दक्षिण कुनामा राखिन्छ।
यमदीपदान गर्दा यमराजलाई स्मरण गर्दै निम्न मन्त्र जप गरिन्छ:
मृत्युना पाशदण्डेन कालेन च मया सह। त्रयोदश्यां दीपदानात् सूर्यजः प्रीयतां मम॥
(अर्थ: कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीको दिन यमराजलाई प्रसन्न पार्न यो दीपदान गरिएको छ, यसले मलाई मृत्यु, पाश, दण्ड र कालको भयबाट मुक्त गरोस्।)
यसरी यमदीपदान गर्नाले घरमा नकारात्मक ऊर्जा प्रवेश गर्दैन र परिवारमा सुख, शान्ति तथा समृद्धि कायम रहन्छ भन्ने दृढ जनविश्वास रहेको छ।
